Lagimlim

Nang may magawa ang mga bitwin

Buwan ng mga Akdang Pinoy 22: “Clairvoyance” ni Carlomar Arcangel Daoana

20160812_155327

Ang sining ng pagtula ay isang sining ng pagsasahubog ng mga di-(pa-)mapangalanang mga danas, ng pagpapaliwanag ng mga puwersang di-madaling mamalas, ang maging tagahatid ng mga di-makita at ng pagnanais na makita. Sa kaibuturan ng “Clairvoyance” ni Carlomar Arcangel Daoana ay ang ganitong tungkulin ng makata na maglatag ng isang arkitektura upang ipirmi ang di-mapirmi at bigyang-anyo ang walang-anyo—panahong nagdaan at paparating, mga danas ng dahas at lagim, ang kaluluwa (o ang maaaring kawalan nito)—dahil iyon ang kondisyon ng pag-iral natin bilang mga tao: ang magpakahulugan, gaano man kalabo o kasalimuot ang paliwanag. At sa koleksiyon ni Daoana, ipinapaubaya natin sa kaniyang talas ng pandama at mala-propetikong pananalinghaga ang ating pagnanais na makita ang mga di-makita, at pagsara ng libro, lumabas kahit papaano nang mas marunong, kahit ang karunungan ay iyong pagkilalang hindi tayo tunay na marunong. Isang pagsipi mula sa “Dream Sequence: IV. Intramuros”:

“…the past still flows, coterminous, with the present
[…]
we are simply inspectors now
we press against walls for what they hold
we discover garrisons, rusted chains, churches built and rebuilt
we have the hindsight to consider all of this as evidence
not a witness
the long dead will not speak except through a chamber we don’t have access to”

Advertisements

Buwan ng mga Akdang Pinoy 21: “Kung Baga sa Bigas” ni Jose F. Lacaba

 

20160815_100432

Kalipunan ng mga piling tula ang “Kung Baga sa Bigas” ni Jose Lacaba, na mismong ang makata ang pumili mula sa tatlong libro’t halos apat na dekada niyang pagsusulat. Bilang koleksiyon/antolohiya, nilalayon nito na ipamalas ang husay ng may-akda sa sining ng panunula. Malinaw at namamalas ito sa isang banda, lalo na sa mga tulang mistulang kanon na para sa mga mag-aaral at mambabasa ng panitikang Filipino (narito ang “Nakatingin sa Bituin”, “Pasyong Mahal ni San Jose”, “Paksiw na Ayungin”, “Ang mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran ni Juan dela Cruz” ang klasikong “Prometheus Unbound” at ang paborito kong “Lahat ng Hindi Ko Kailangang Malaman, Natutunan Ko sa Pelikulang For Adults Only”.) Sa kabilang banda, may mga tula rin ditong maaligasgas ang panitik at pananalinghaga ni Lacaba, madalas ay iniiwan ang malikhaing paghahayag para sa tuwirang pagkakataga. Aminado naman dito si Lacaba, ngunit sa mga panahong magulo ang mabuhay (sa mundo, sa sariling bansa—kung isasaalang-alang din na sa kalagitnaan ng Batas Militar nabuhay ang makata at nasulat ang ilang mga tula), hindi hinihingi ang mabulaklak na pananalinghaga. Sa mga pagkakataong minumulto ang ating kasalukuyan ng karahasan ng nakaraan, at may pangangailangan ng katarungan, ang tanging obligasyon ay ilahad ang katotohanan bilang katotohanan, “walang borloloy at walang palabok.” Narito ang sipi mula sa “Sining ng Pagtula”:

“Kung baga sa bigas,
hindi rin naman mainam sa tula
ang sobrang kiskis at kinis.
Malinamnam ang milagrosa,
pero masustansiya
ang bigas na pula.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 20: “Dreamweavers” ni Marjorie M. Evasco

20160815_100451

Ang librong “Dreamweavers” ni Marjorie M. Evasco ay, sa buod ng talinghaga ng pamagat, isang paghahabi-habi ng sanlaksang karanasan ng daigdig: mula pag-ibig, panahon, kamatayan, pakikipagkapwa, at tulad nga ng “dream” sa pamagat, hindi lang mga panaginip kundi mga pangarap—ang pagbibigkis ng sansinukob bilang isang obligasyong pambabae, ang sining ng/bilang paghilom, na nagsimula pa noong panahon ng mga babaylan at ngayo’y inaari ni Evasco bilang tagapagmana ng tradisyon at legasiyang ito. Bagaman sinasabing ito’y mga piling tula sa loob ng takdang panahon ng buhay-makata ni Evasco, hindi dapat ito mapagkamalang antolohiya ng samu’t sari. Walang sinasayang ang makata na hibla ng salita; bawat tula’y dumaragdag sa dahan-dahang pagkakabuo ng isang obra maestra na hindi lang feminista sa kaniyang nilalaman (proyekto ni Evasco ang magbigay-tinig sa isang boses na kaytagal nang inaapi at pinatatahimik: “I have come home to my own, contributing to our kind these personal struggles with the dangers we face as women and as women writers of color,” sabi niya sa kaniyang napakagandang sanaysay sa umpisa ng aklat) ngunit pati na rin sa kaniyang anyo. Isang sipi mula sa “Caravan of the Waterbearers”:

“We have joined the trek
of desert women, humped over
from carrying our own oases
in the claypots of our lives,
gathering broken shards we find
in memory of those who went
ahead of us, alone.

When we seize the watersource
our ranks will complete the circle
we used to mark around our tents,
making homes, villages, temples,
schools, our healing places.
And we will bear witness
for our daughters and sons,
telling them true stories
of the caravan.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 19: “Kuwadro Numero Uno” ni Benilda S. Santos

20160815_100407

Kung ang pagkababae ay isang sinag ng liwanag, ang mga tula ni Benilda Santos sa “Kuwadro Numero Uno” ay isang kristal kung saan sinasabahaghari niya ang karanasang ito sa iba’t ibang sangandaan ng panahon, katawan, pagnanasa, mortalidad, pag-iral, kagandahan, at pag-ibig sa marami nitong anyo. Maiging tagapamagitan si Santos ng karanasan at wika: sa isang banda, may katahimikan ang mga tula tulad ng sa isang madunong na pantas; sa kabilang banda, maraming tula sa koleksiyong ito—77 tulang hinahati sa pitong bahagi. Sa madaling salita, bagaman maaaring piliin ng makata ang katahimikan, may litaw na impetus ang mga akda rito: ang pangangailangang isiwalat sa mundo ang isang uri ng pagsasaysay ng karanasan at tradisyon sa lente ng pagkababae, isang kondisyon ng pag-iral na tinatanggap ni Santos sa unang tula pa lang, at sa gayo’y labis na nagpayaman at nagtaas sa kalidad ng mga tula rito. Bukod dito, itong libro rin ang pinakaunang aklat ng tula na binili ko ilang taon na ang nakararaan, at siyang naging inspirasyon ko sa pinakauna kong mga tula, kasama na ang pinakauna kong tulang nalathala sa Heights. Kaya higit sa kaniyang kahusayan, may sentimental na halaga itong libro sa akin. Isang sipi mula sa “Isang Disenyo ng Pag-iral”:

“Hinihingi nito, samakatwid,
na lumaya ang makata—
mawala sa kawalan-ng-salita
ng bundok at hangin
tahakin ang pagi-pagitan
magsa-maya sa nilipad-lipad
sa mga puno ng saging
na isa-isang bebendisyunan
ng piping tuka
upang sa gayon
mapawalan ang mga anitong
kabig-kabig ng nakaraan
at di-abot ng kasalukuyan.

Nang sa gayon
maibalik ang lahat
sa pagkakawing-kawing
ng makapangyarihang panahon.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 18: “To the Evening Star” ni Simeon Dumdum Jr.

20160812_155430
Sa pagbabasa ng “To the Evening Star” ni Simeon Dumdum Jr., tatlong bagay ang aking namalas: Una, na hindi ito isang koleksiyong tematiko (kumpara sa mga una kong binasa rito’t binigyan ng pagsusuri); bagkus ay pagsasama-sama ito ng mga tula ng makata mula sa iba’t ibang karanasan at bahagi ng kaniyang buhay. Ikalawa, bagaman wala ngang tema o motif na nagbibigkis sa mga tula rito, solido’t puro ang poetic voice ni Dumdum; may panaka-naka siyang pagpapamalas ng husay sa tradisyunal na panulaan (tulad ng soneto’t villanelle); lirikal ang tinig ngunit hindi nahuhulog sa patibong ng labis-labis na lirisismo dahil hindi niya hinahayaang mapalabo ng salita ang talinghaga. Kaya ikatlo, makikita natin kung paanong si Dumdum ay isang maestro ng pananalinghaga sa mga pinakamaliliit na bagay at pinakapayak na karanasan. Higit sa kaniyang kakayahang poetika, ang kaniyang galing sa pagbabanyuhay ng ordinaryong mga tagpo sa panibagong karanasan ang pinakanakabibilib sa librong ito. Isang sipi mula sa “A View of the Ormoc Pier from the Hotel Don Felipe”:

“But when the herons flew across my vision,
Again I saw it, a fleck on the screen,
And I thought the birds had marooned one of their own.
On closer look it turned out to be just
A droplet of water […]
I just found it amazing that a thing
Small as a tear could hold so vast an ocean.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 17: “Ang Pasipiko sa Loob ng Aking Maleta” ni Alwynn Javier

20160815_100500

Iisang tinig lamang halos ang mga tula ni Alwynn Javier sa “Ang Pasipiko sa Loob ng Aking Maleta”, at ito ang tinig ng isang taong nabubuhay sa gitna ng iba’t ibang magkakatunggaling puwersang nagpapainog sa kaniya—ang pangingibang-bansa at ang pananatili sa sariling lalawigan, ng pandadayuhan laban sa pagkamakabayan, pangungulila laban sa pagsasakripisyo, kasaysayan at kasalukuyan, alaala at karanasan, katarungan at makamundong pangangailangan, mali at tama, o sa mga salita niya mismo: “pagsisilbi o pag-ibig.” Wari’y hindi naman namimili sa pagitan ng dalawa ang makata sa kaniyang mga tula. Bagkus, isinisiwalat niya ang isang personang hinuhubog at binabago ng ganitong mga pagdanas sa pagiging nasa “pagitan”—tunay sa pagiging isang makatang namamagitan sa salita’t karanasan—at ang nakukuha natin ay isang koleksiyong kumikinang sa malinaw na panulaan at malalim na pananalinghaga nang hindi nakokompromiso ang bigat ng kaisipan sa mistulang gaan at dulas ng kaniyang panitik. Isang sipi mula sa “Ang Halsema Highway ni Bigornia”:

“Hinahamon kita, dakilang makata:
kailangang-kailangang magbalik ka,
sirain itong buong langit ng ebidensya, kung bakit
lubhang inibig at biglang nilisan mo itong kalsada
at muli, muli akong mananampalataya.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 16: “The Proxy Eros” ni Mookie Katigbak

20160815_104328

Ikinakahon na ng “The Proxy Eros” ni Mookie Katigbak ang proyekto ng buong libro sa pamagat pa lang: proxy na nangangahulugang pamalit o panghalili (nang may pagkilala, siyempre, na ang panghalili ay katumbas ngunit hindi katulad ng hinahalinhan), at eros bilang isang uri ng pagmamahal—pagnanasa, marahil. Bawat tula’y pagpapaigting lamang nitong mga pagnanais ng persona na ipanghalili sa pag-ibig ang anumang maaabot ng kaniyang tinig. Ngunit hindi lang kulong ang bawat tula sa sari-sarili nilang mga daigdig. Binibigkis sila ng lirikal na atake ni Katigbak sa wika, ng kaniyang matalas na atensyon sa tunog (pakinggan: “At the end of season, my heart grinds / the difficult into what can be made plain / —first the mind, then the pain—/ I crank up the levers, the pulleys, the weights, // And then with what speed do I strip away / snow, unlearn seasons, flowers’ names—“) at pagtingin sa detalye. Dahil sa katatagan at kaisahan ng panulaan ng makata, nagmimistulang meta-poetika ang “proxy eros”—ang mga tula sa koleksiyon bilang panghalili sa ating mga maliliit at udlot na pag-ibig, hindi man ganap ngunit sa ngayo’y sumasapat na. Isang sipi mula sa tulang “The Proxy Eros”:

“You might as well know nothing is free of you.
When I herd these tribes and fashion cities
With my words, you are what’s missing.
If it’s true that we move from one exhaustion
To another, you are the tenor and the vehicle
Of all I cannot name in the things I do:
Gray mist of cities, scent of ambrosia and bergamot,
Each stone I overturn, these are not you.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 15: “Loob” ni Joseph de Luna Saguid

20160815_100358

Isang laro ng taguan ang sinisimulan sa pagbubukas ng “Loob” ni Joseph de Luna Saguid. Ang lungsod ang lunan ng laro, at walang pagkakakilanlan ang ating mga kalaban. Habang unti-unting lumalapit ang bilang sa kaniyang kahuli-hulihan, kumakaluskos ang kabilang dingding ng marahil pasakit o ginhawa, may balita ng akyat-bahay, bumabalik ang alaala ng pagkabata, at may mga paa’t kalansing ng susing hindi natin masiguro kung papalayo o papalapit. Masusi rito ang paggamit ni Saguid sa isang banda ng pragmentaryong anyo upang ipadama ang kalikutan ng isang isipang lango sa paranoia, at sa kabilang banda, ang paggamit ng kontemporanyong media upang ikahon ang paranoia bilang narito’t ngayon, at sa gayon ay totoo. Panaka-nakang nahahanap sa aklat ang seguridad sa anyo ng mga kandado, sa masasayang alaala, sa konsepto ng tahanan at pamilya, ngunit sa dulo ng libro, bumabalik ang bilang sa isa. Waring pati itong mga pinanghahawakan nati’y walang takas sa mabangis na laro. Isang sipi: 

“Kabilin-bilinan ng mga magulang ko na kapag may nangholdap sa akin, huwag akong lumaban. Ibigay ko na lang daw ang wallet at cellphone ko. Hindi ko pa rin tiyak ang maaari kong gawin sakaling magising sa piling ng magnanakaw. Magkukunwari ba akong tulog o makikipag-agawan ng baril, kutsilyo, o ice pick para hindi matangay ang mga gamit na pinaghirapan kong bilhin at ipunin? Alagaan mo ang sarili mo, sirang plaka na ang nanay ko sa kabilang linya ng telepono. You can make the difference: musika, minsan hindi, ang pitik pitik pitik ng mga kandado.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 14: “The Highest Hiding Place” ni Lawrence Lacambra Ypil

20160808_070401.jpg

Sa pabalat ng “The Highest Hiding Place” ni Lawrence Lacambra Ypil ay may larawan ng isang wallpaper na bulaklakin. Sa gitna ng malaking bulaklak ay may malaking pilas, ibinubunyag nang bahagya ang pader sa likod nito. Sentral ang imaheng ito bilang talinghaga ng pinakaubod ng tunggalian ng pangunahing tinig sa mga tula, na sa isang banda, nariyan ang pagnanais na magpakita ng mukha ng pagkakaroon ng isang “perpektong” buhay—mapapamilya man (“The Discovery of Landscape”, “Porch”) o personal (“At the Piano”, “At the Ballet Rehearsal”) at ang pagkilala rin ng pagkukunwari bilang mahalaga. Ngunit sa kabilang banda naman, nariyan ang pangangailangan ng persona na makalaya sa ganitong mga pagkukunwari, ang pilasin ang pabalat ng kaniyang buhay upang maibunyag ang sarili bilang tao, problematiko ngunit malaya at totoo. Iniiwasan ni Ypil ang pagiging mapagpalayaw sa kaniyang pagbubunyag bagaman personal ang ilan sa mga tula. Hindi lang ito basta melodramatikong pag-amin. Masusi pa rin ang maingat na paghawak niya sa wika, ang pagputol ng mga linya, ang paggamit ng tunog, at ang pagsusunod-sunod ng mga tula, na sa pagdating ng ikalawa sa huling tula—ang “Five Fragments: A Confession”, na tahasang kumakaharap sa karanasang bakla—parang binibigyan tayo ng panibagong pagtingin sa mga naunang tula, na matapos mo matapos ang libro, babalik ka sa umpisa, harinawa’y may sariwang pagtingin sa mundo. Isang sipi mula sa “Garden”:

“And it is so easy to pretend we had a world
of choice. A green, easy tending.
The orchids tenaciously
cling to their dark barks.

We talked straight into evening,
straight into each tangled tendril
angled against dark, into dark.
If we could only hold the edgeless
into place. Night and its reckless weeds.
The light was not ours to give.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 13: “At sa Tahanan ng Alabok” ni Louie Jon Sanchez

20160801_103455

Simula pa’y isa nang suliranin maging sa panitikan ang pagsasaysay at pagsasalaysay ng karanasang banal alinsabay sa pantao. Kinakaharap muli ni Louie Jon Sanchez sa kaniyang librong “At sa Tahanan ng Alabok” ang ganitong engkuwentro sa pagitan ng sagrado’t makamundo. At waring isang kondisyon na ng ganitong klaseng paksa, mahahaba ang mga tula rito, hindi tipid sa pananalita. Mistulang sinasamantala ni Sanchez ang potensyal ng wika upang maiuwi ang lahat sa paraang maiintindihan ng ating alabok na pag-iral. Ngunit, at kinikilala ito ng makata sa huling tula (na aking sinipi sa ibaba), may kabiguan ang ganitong proyekto, dahil matapos masabi ang lahat ng masasabi, ang pinakamahalaga sa lahat ay hindi pa rin masasabi. Isang sipi mula sa “Kuwento ng Monghe”:

“Dumaan ang maraming taon
Bago ko naunawaan ang kaniyang
Pakikiniig sa bato: Hindi
Pinahihintulutang mabunyag
Ang pinakaiingatan at sagrado.”