Lagimlim

Nang may magawa ang mga bitwin

Category: Reviews

Buwan ng mga Akdang Pinoy 24: “The Most Careful of Stars” ni Ruel S. De Vera

20160823_183358

Sa pagbabasa sa “The Most Careful of Stars” ni Ruel S. De Vera, matutunghayan ng mambabasa ang isang uri ng panulaang tinatanglawan ng purong kaliwanagan ng wika. Bawat pahina’y mistulang patunay ng kahusayan ng makata sa paghawak ng lirikong tinig, sa pagsasakuwadro ng mga damdamin at kaisipan sa mga talinghagang parehong pamilyar at hindi—mga takot at pangungulila, buhay at kamatayan, at ang pinakadalisay na pag-ibig. Sa madaling salita, hindi dapat ituring ito na koleksiyon sa pagtinging may nagbibigkis na sangkaisipan sa bawat tula. Bagkus, mas mainam na tratuhin ito bilang isang maingat na pagmamapa ng iba’t ibang pagsasatitik ng samu’t saring pantaong karanasan: kasinglawak ng langit ang saklaw at kasinglinaw ng mga bituin ang mensahe. Isang sipi mula sa “First Words”, ang unang tula sa libro:

“Mother always told me
I never whispered a word
until I was two years old.

Could it be I foresaw
how this beastly burden
of words 

would eventually lead
to the terrible offer
I could never refuse?”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 23: “Labi” ni Kristian Sendon Cordero

20160808_070432

Mistulang nasa mata ng pagguho ang tinig na bumubuhay sa mga tula ni Kristian Sendon Cordero sa kaniyang koleksiyong “Labi”—bulkang nagbabantang sumabog, katawa’t paniniwalang dahan-dahang naaagnas, at mga elementong nasa bingit ng paglipol ng sanlibutan. Ngunit katambal ng mga pagguhong ito ay ang muling paglikha—sa inilura ng bulkan bumubuo ng panibagong buhay,ang katawang nagiging sityong tagpuan ng korporeal at espiritwal ay sinasalat at ginugunita, habang ang mga elemento’y may pangako rin ng pagbuo ng (panibagong) mundo. Itong tagisan ng paglikha at pagwasak ang siyang ubod ng aklat: ang mga “labi” ng ganitong proseso bilang siyang mahahawakan natin sa kaguluhan sa anyo ng parabula, ng relihiyon at mitolohiya, sa katawa’t pananalig na puno ng pilat na ating sinasalat, mga sugat na iniiwan ng marahas na pagbabago ng lunan at panahon. Samakatuwid, pagbabanyuhay, at itong mga tulang ito ay nagsisilbing matitingkad na pruweba ng nalalabing buhay. Isang sipi mula sa “Ilang Kahulugan ng Katiyakan”:

“Patuloy kong hinahanap ang maaaring pagsidlan ng kaluluwa
doon sa yugto at espasyo na ang kaligayahan, ang hapis, ang liwanag
at kaluwalhatian ay nagaganap bilang misteryo at ang Via Crucis
ay kailangang ipagpatuloy nang ipagpatuloy hanggang sa muling bumalik
sa unang estasyon: ang paghugas ng kamay.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 21: “Kung Baga sa Bigas” ni Jose F. Lacaba

 

20160815_100432

Kalipunan ng mga piling tula ang “Kung Baga sa Bigas” ni Jose Lacaba, na mismong ang makata ang pumili mula sa tatlong libro’t halos apat na dekada niyang pagsusulat. Bilang koleksiyon/antolohiya, nilalayon nito na ipamalas ang husay ng may-akda sa sining ng panunula. Malinaw at namamalas ito sa isang banda, lalo na sa mga tulang mistulang kanon na para sa mga mag-aaral at mambabasa ng panitikang Filipino (narito ang “Nakatingin sa Bituin”, “Pasyong Mahal ni San Jose”, “Paksiw na Ayungin”, “Ang mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran ni Juan dela Cruz” ang klasikong “Prometheus Unbound” at ang paborito kong “Lahat ng Hindi Ko Kailangang Malaman, Natutunan Ko sa Pelikulang For Adults Only”.) Sa kabilang banda, may mga tula rin ditong maaligasgas ang panitik at pananalinghaga ni Lacaba, madalas ay iniiwan ang malikhaing paghahayag para sa tuwirang pagkakataga. Aminado naman dito si Lacaba, ngunit sa mga panahong magulo ang mabuhay (sa mundo, sa sariling bansa—kung isasaalang-alang din na sa kalagitnaan ng Batas Militar nabuhay ang makata at nasulat ang ilang mga tula), hindi hinihingi ang mabulaklak na pananalinghaga. Sa mga pagkakataong minumulto ang ating kasalukuyan ng karahasan ng nakaraan, at may pangangailangan ng katarungan, ang tanging obligasyon ay ilahad ang katotohanan bilang katotohanan, “walang borloloy at walang palabok.” Narito ang sipi mula sa “Sining ng Pagtula”:

“Kung baga sa bigas,
hindi rin naman mainam sa tula
ang sobrang kiskis at kinis.
Malinamnam ang milagrosa,
pero masustansiya
ang bigas na pula.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 18: “To the Evening Star” ni Simeon Dumdum Jr.

20160812_155430
Sa pagbabasa ng “To the Evening Star” ni Simeon Dumdum Jr., tatlong bagay ang aking namalas: Una, na hindi ito isang koleksiyong tematiko (kumpara sa mga una kong binasa rito’t binigyan ng pagsusuri); bagkus ay pagsasama-sama ito ng mga tula ng makata mula sa iba’t ibang karanasan at bahagi ng kaniyang buhay. Ikalawa, bagaman wala ngang tema o motif na nagbibigkis sa mga tula rito, solido’t puro ang poetic voice ni Dumdum; may panaka-naka siyang pagpapamalas ng husay sa tradisyunal na panulaan (tulad ng soneto’t villanelle); lirikal ang tinig ngunit hindi nahuhulog sa patibong ng labis-labis na lirisismo dahil hindi niya hinahayaang mapalabo ng salita ang talinghaga. Kaya ikatlo, makikita natin kung paanong si Dumdum ay isang maestro ng pananalinghaga sa mga pinakamaliliit na bagay at pinakapayak na karanasan. Higit sa kaniyang kakayahang poetika, ang kaniyang galing sa pagbabanyuhay ng ordinaryong mga tagpo sa panibagong karanasan ang pinakanakabibilib sa librong ito. Isang sipi mula sa “A View of the Ormoc Pier from the Hotel Don Felipe”:

“But when the herons flew across my vision,
Again I saw it, a fleck on the screen,
And I thought the birds had marooned one of their own.
On closer look it turned out to be just
A droplet of water […]
I just found it amazing that a thing
Small as a tear could hold so vast an ocean.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 17: “Ang Pasipiko sa Loob ng Aking Maleta” ni Alwynn Javier

20160815_100500

Iisang tinig lamang halos ang mga tula ni Alwynn Javier sa “Ang Pasipiko sa Loob ng Aking Maleta”, at ito ang tinig ng isang taong nabubuhay sa gitna ng iba’t ibang magkakatunggaling puwersang nagpapainog sa kaniya—ang pangingibang-bansa at ang pananatili sa sariling lalawigan, ng pandadayuhan laban sa pagkamakabayan, pangungulila laban sa pagsasakripisyo, kasaysayan at kasalukuyan, alaala at karanasan, katarungan at makamundong pangangailangan, mali at tama, o sa mga salita niya mismo: “pagsisilbi o pag-ibig.” Wari’y hindi naman namimili sa pagitan ng dalawa ang makata sa kaniyang mga tula. Bagkus, isinisiwalat niya ang isang personang hinuhubog at binabago ng ganitong mga pagdanas sa pagiging nasa “pagitan”—tunay sa pagiging isang makatang namamagitan sa salita’t karanasan—at ang nakukuha natin ay isang koleksiyong kumikinang sa malinaw na panulaan at malalim na pananalinghaga nang hindi nakokompromiso ang bigat ng kaisipan sa mistulang gaan at dulas ng kaniyang panitik. Isang sipi mula sa “Ang Halsema Highway ni Bigornia”:

“Hinahamon kita, dakilang makata:
kailangang-kailangang magbalik ka,
sirain itong buong langit ng ebidensya, kung bakit
lubhang inibig at biglang nilisan mo itong kalsada
at muli, muli akong mananampalataya.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 16: “The Proxy Eros” ni Mookie Katigbak

20160815_104328

Ikinakahon na ng “The Proxy Eros” ni Mookie Katigbak ang proyekto ng buong libro sa pamagat pa lang: proxy na nangangahulugang pamalit o panghalili (nang may pagkilala, siyempre, na ang panghalili ay katumbas ngunit hindi katulad ng hinahalinhan), at eros bilang isang uri ng pagmamahal—pagnanasa, marahil. Bawat tula’y pagpapaigting lamang nitong mga pagnanais ng persona na ipanghalili sa pag-ibig ang anumang maaabot ng kaniyang tinig. Ngunit hindi lang kulong ang bawat tula sa sari-sarili nilang mga daigdig. Binibigkis sila ng lirikal na atake ni Katigbak sa wika, ng kaniyang matalas na atensyon sa tunog (pakinggan: “At the end of season, my heart grinds / the difficult into what can be made plain / —first the mind, then the pain—/ I crank up the levers, the pulleys, the weights, // And then with what speed do I strip away / snow, unlearn seasons, flowers’ names—“) at pagtingin sa detalye. Dahil sa katatagan at kaisahan ng panulaan ng makata, nagmimistulang meta-poetika ang “proxy eros”—ang mga tula sa koleksiyon bilang panghalili sa ating mga maliliit at udlot na pag-ibig, hindi man ganap ngunit sa ngayo’y sumasapat na. Isang sipi mula sa tulang “The Proxy Eros”:

“You might as well know nothing is free of you.
When I herd these tribes and fashion cities
With my words, you are what’s missing.
If it’s true that we move from one exhaustion
To another, you are the tenor and the vehicle
Of all I cannot name in the things I do:
Gray mist of cities, scent of ambrosia and bergamot,
Each stone I overturn, these are not you.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 15: “Loob” ni Joseph de Luna Saguid

20160815_100358

Isang laro ng taguan ang sinisimulan sa pagbubukas ng “Loob” ni Joseph de Luna Saguid. Ang lungsod ang lunan ng laro, at walang pagkakakilanlan ang ating mga kalaban. Habang unti-unting lumalapit ang bilang sa kaniyang kahuli-hulihan, kumakaluskos ang kabilang dingding ng marahil pasakit o ginhawa, may balita ng akyat-bahay, bumabalik ang alaala ng pagkabata, at may mga paa’t kalansing ng susing hindi natin masiguro kung papalayo o papalapit. Masusi rito ang paggamit ni Saguid sa isang banda ng pragmentaryong anyo upang ipadama ang kalikutan ng isang isipang lango sa paranoia, at sa kabilang banda, ang paggamit ng kontemporanyong media upang ikahon ang paranoia bilang narito’t ngayon, at sa gayon ay totoo. Panaka-nakang nahahanap sa aklat ang seguridad sa anyo ng mga kandado, sa masasayang alaala, sa konsepto ng tahanan at pamilya, ngunit sa dulo ng libro, bumabalik ang bilang sa isa. Waring pati itong mga pinanghahawakan nati’y walang takas sa mabangis na laro. Isang sipi: 

“Kabilin-bilinan ng mga magulang ko na kapag may nangholdap sa akin, huwag akong lumaban. Ibigay ko na lang daw ang wallet at cellphone ko. Hindi ko pa rin tiyak ang maaari kong gawin sakaling magising sa piling ng magnanakaw. Magkukunwari ba akong tulog o makikipag-agawan ng baril, kutsilyo, o ice pick para hindi matangay ang mga gamit na pinaghirapan kong bilhin at ipunin? Alagaan mo ang sarili mo, sirang plaka na ang nanay ko sa kabilang linya ng telepono. You can make the difference: musika, minsan hindi, ang pitik pitik pitik ng mga kandado.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 14: “The Highest Hiding Place” ni Lawrence Lacambra Ypil

20160808_070401.jpg

Sa pabalat ng “The Highest Hiding Place” ni Lawrence Lacambra Ypil ay may larawan ng isang wallpaper na bulaklakin. Sa gitna ng malaking bulaklak ay may malaking pilas, ibinubunyag nang bahagya ang pader sa likod nito. Sentral ang imaheng ito bilang talinghaga ng pinakaubod ng tunggalian ng pangunahing tinig sa mga tula, na sa isang banda, nariyan ang pagnanais na magpakita ng mukha ng pagkakaroon ng isang “perpektong” buhay—mapapamilya man (“The Discovery of Landscape”, “Porch”) o personal (“At the Piano”, “At the Ballet Rehearsal”) at ang pagkilala rin ng pagkukunwari bilang mahalaga. Ngunit sa kabilang banda naman, nariyan ang pangangailangan ng persona na makalaya sa ganitong mga pagkukunwari, ang pilasin ang pabalat ng kaniyang buhay upang maibunyag ang sarili bilang tao, problematiko ngunit malaya at totoo. Iniiwasan ni Ypil ang pagiging mapagpalayaw sa kaniyang pagbubunyag bagaman personal ang ilan sa mga tula. Hindi lang ito basta melodramatikong pag-amin. Masusi pa rin ang maingat na paghawak niya sa wika, ang pagputol ng mga linya, ang paggamit ng tunog, at ang pagsusunod-sunod ng mga tula, na sa pagdating ng ikalawa sa huling tula—ang “Five Fragments: A Confession”, na tahasang kumakaharap sa karanasang bakla—parang binibigyan tayo ng panibagong pagtingin sa mga naunang tula, na matapos mo matapos ang libro, babalik ka sa umpisa, harinawa’y may sariwang pagtingin sa mundo. Isang sipi mula sa “Garden”:

“And it is so easy to pretend we had a world
of choice. A green, easy tending.
The orchids tenaciously
cling to their dark barks.

We talked straight into evening,
straight into each tangled tendril
angled against dark, into dark.
If we could only hold the edgeless
into place. Night and its reckless weeds.
The light was not ours to give.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 13: “At sa Tahanan ng Alabok” ni Louie Jon Sanchez

20160801_103455

Simula pa’y isa nang suliranin maging sa panitikan ang pagsasaysay at pagsasalaysay ng karanasang banal alinsabay sa pantao. Kinakaharap muli ni Louie Jon Sanchez sa kaniyang librong “At sa Tahanan ng Alabok” ang ganitong engkuwentro sa pagitan ng sagrado’t makamundo. At waring isang kondisyon na ng ganitong klaseng paksa, mahahaba ang mga tula rito, hindi tipid sa pananalita. Mistulang sinasamantala ni Sanchez ang potensyal ng wika upang maiuwi ang lahat sa paraang maiintindihan ng ating alabok na pag-iral. Ngunit, at kinikilala ito ng makata sa huling tula (na aking sinipi sa ibaba), may kabiguan ang ganitong proyekto, dahil matapos masabi ang lahat ng masasabi, ang pinakamahalaga sa lahat ay hindi pa rin masasabi. Isang sipi mula sa “Kuwento ng Monghe”:

“Dumaan ang maraming taon
Bago ko naunawaan ang kaniyang
Pakikiniig sa bato: Hindi
Pinahihintulutang mabunyag
Ang pinakaiingatan at sagrado.”

Buwan ng mga Akdang Pinoy 12: “Narcissus” ni Mark Anthony Cayanan

20160808_070308

Ang panunula tungkol sa sarili, katulad na lamang ng pananalamin, ay may malaking tendensiya maging isang ehersisyo sa solipsismo. Tulad ni Narcissus sa mitolohiyang Griyego, malaki ang panganib ng pagkalunod sa sariling imahen kung hindi magiging maingat. Iniiwasan ni Mark Anthony Cayanan sa kaniyang koleksiyong “Narcissus” ang ganitong panganib ng mga tulang nakatuon sa “sarili” bilang paksa sa pagtrato rin sa “sarili” bilang obheto ng imbestigasyon. Repleksibo ang mga tula niya, ngunit hindi lang sa replektibong pamamaraan na laganap sa maraming tula’t makata ngayon. Bagkus, kinukuwestiyon ni Cayanan ang “ako” bilang tagapagsalita, bilang pagkakakilanlan, bilang makata na ating pinapakinggan. Ang “ako” na nagsusuot ng maraming katauhan (Garbo, Roces, hangin, salamin), ang “ako” relatibo sa kaniyang espasyo, panahon, relasyon, katawan, kasarian, at kung paanong nasasabing ako ako sa mukha ng pagbabago’t kawalang-lugar. Litaw ito lalo na sa ikatlong bahagi, sa “Placelessness” kung saan napababalikwas ang ako bilang nagbabasa (na sinusuot ang “ako” ng makata) sa kawalang-konteksto ng mga tula, at sa gayo’y hinihikayat ang mga mambabasa na hanapin ang sariling “ako” na hindi nabubuwag, hindi natutumba. Higit sa salamin ng makata itong mga tula, nagiging salamin din siya kung gayon ng sinumang mangangahas na tumingin sa libro at magtangkang hanapin ang sarili rito. Isang sipi mula sa isa sa maraming pinamagatang “Placelessness”:

“Then it occurs to the I how limiting it is
to be confined as someone specific, bound
to one’s space. Ergo I am not and therefore no longer
stand or sulk or sob in the middle of New York,
Cubao. Consider, however, how verbs are more
accessible, universal, so the I relents, lets them
remain solid. But let Nouns become nouns,
let pronouns swish from he to she to you,
                                   let all these be conduits of depth.”